ثعلب چیست؟ و هرآنچه باید درباره ثعلب بدانید

هر اجه باید در مورد ثعلب بدانید !

ثعلب چیست؟

ثعلب که پودر آردمانندی است و از ریشه خشک شده و پودر شده گیاه ارکیده به دست می‌آید،در واقع گیاه ارکیده با گل‌های خوشه‌ای بنفش و سفید است. برگ‌های گیاه ثعلب نیز حالتی نیزه‌ای شکل دارند و روی آن‌ها لکه‌های بنفش و قهوه‌ای به چشم می‌خورد. پیاز این گیاه نیز که دارای خواص نشاسته‌ای است پوسته‌ای صورتی و هسته گوشتی سفید رنگ دارد که پس از به نخ کشیدن و خشک شدن و آسیاب کردن در بستنی سازی مورد استفاده قرار می‌گیرد. این پودر با نام‌های سعلب، شاطریون، سحلب، ثعلب مصری، ارکیده، ارکید، سه برگ، سالپ، ونیله، تولکی، کوکره، لومیری، اورکیس، ماسکولا، سورقطون و گل دختر ملکه نیز شناخته می‌شود. این ماده دارای ترکیبات مختلفی از جمله موسیلاژ (لعاب گیاهی)، نشاسته، پلی‌ساکاریدها، گلوکومانان و مقدار کمی پروتئین و چربی است. رنگ این پودر بسته به نوع گیاه و روش خشک ‌شدن سفید مایل به کرم، گاهی با ته‌مایه زرد یا خاکستری روشن است. در برخی موارد بویی ندارد و در صورت داشتن رایحه، بویی ملایم و گیاهی دارد و از نظر طعم (طعم قسمت پیازی گیاه) ترکیبی از کمی شیرینی، تندی و لزج بودن است، هرچند پودر نهایی معمولا کمی شیرین و نشاسته‌ای مانند است. بافت پودر ثعلب نرم، لطیف، سبک است و در هنگام لمس با دست کمی لغزنده است.

ثعلب چیست؟

این ترکیب در آب سرد حل نمی‌شود و گلوله می‌شود؛ ولی در آب گرم به‌خوبی حل می‌شود. از نظر ویسکوزیته خاصیت بالا در ایجاد لعاب و ژل دارد و پس از حرارت دادن بافتی کش‌دار و ژلاتینی به خود می‌گیرد.

این ماده در دماهای بالا پایداری حرارتی دارد و گرما موجب فعال‌شدن خواص لعاب‌دهی آن می‌شود، ولی جوشاندن زیاد ممکن است باعث افت کیفیت شود. پودر ثعلب به‌سرعت رطوبت را جذب می‌کند.

انواع ثعلب

همان‌طور که گفته شد پودر ثعلب از ریشه گیاهان گونه ارکیده تولید می‌شود. برخی گونه‌های این گیاه در تهیه ثعلب کاربرد بیشتری دارند و از نظر لعاب‌دهی، کیفیت و سازگاری بهتر هستند. مهم‌ترین گونه‌های مورد استفاده به شرح زیر است:

• ثعلب سفید: ریشه‌های این‌گونه، ارکیده سفید رنگ و ضخیم است و در خاک‌های مرطوب و غنی از مواد مغذی رشد می‌کند. این گیاه در مناطقی که دارای آب‌وهوای گرم و مرطوب هستند، یافت می‌شود. از این نوع در تهیه دسرها و داروهای گیاهی استفاده می‌شود. این نوع به‌خاطر داشتن ریشه‌های بلند و باریک، برای تهیه چای و نوشیدنی نیز مناسب است.
• ثعلب پنجه‌ای: رایج‌ترین گونه در خاورمیانه و اروپا است. این گیاه دارای دو غده زیر زمینی برجسته است و به همین دلیل به ثعلب پنجه‌ای معروف است. این نوع ثعلب دارای مقدار زیادی موسیلاژ و گلوکومانان است که برای تهیه پودر باکیفیت مناسب است.
• ثعلب ترکی: از گونه Orchis anatolicaبه دست می‌آید و بیشتر در نواحی ترکیه، شمال ایران و آذربایجان دیده می‌شود. این گونه غلیظ‌تر و کشسان‌تر است و در صنایع بستنی‌سازی بسیار محبوب است.
• ثعلب سیاه: ریشه‌های این‌گونه، تیره و سیاه است و در خاک‌های خشک و دشت‌ها می‌روید. این گیاه در مناطق گرم و خشک، به‌ویژه در آسیا و خاورمیانه، به‌خوبی رشد می‌کند و بافت نرم و لطیف و طعم قوی دارد. بیشتر به‌عنوان طعم‌دهنده و غلیظ‌کننده غذا و همین‌طور در طب سنتی استفاده می‌شود.
• ثعلب زرد: ریشه‌های این گونه زردرنگ است و در مناطق گرم و خشک می‌روید و در خاک‌های شنی و کم مواد مغذی، به‌خوبی رشد می‌کند و بیشتر کاربرد درمانی دارد. گاهی برای تولید دسر هم از ان استفاده می شود.
• ثعلب هندی: گونه‌ای از ارکیده است که ریشه ضخیم و گوشت‌دار دارد. در نواحی گرمسیری و نیمه‌گرمسیری، به‌ویژه در هند رشد می‌کند و معمولاً در خاک‌های غنی و مرطوب یافت می‌شود. از این نوع ثعلب در تهیه غذاهای سنتی و دارودرمانی استفاده می‌شود.

علاوه بر طبقه‌بندی ثعلب باتوجه‌به گونه‌ای که از آن فراوری می‌شود، ثعلب‌های صنعتی نیز باتوجه‌به ترکیبات شیمیایی که از آن تولید می‌شوند به چند گروه طبقه‌بندی می‌شوند و نقش پایدارکننده و قوام‌دهنده دارند. به‌طور کلی، نوعی از ثعلب که به “ثعلب بستنی” معروف است، به دلیل رنگ و طعم مطلوب، بهترین نوع ثعلب خوراکی برای بستنی‌سازی محسوب می‌شود.

• ثعلب ژاپنی: نام دیگر آن سانروز است و از CMC (کربوکسی؛ متیل سلولوز) تشکیل شده است. یکی از مرغوب‌ترین ثعلب‌های صنعتی است و در تولید بستنی و دسر استفاده می‌شود.
• ثعلب دانمارکی: از استبلایزر و ترکیباتی نظیر CMC، گوارگام یا صمغ تولید می‌شود. کیفیت آن نسبت به ثعلب ژاپنی پایین‌تر است و در بستنی‌سازی و تولید انبوه مواد غذایی به‌کار می‌رود.
• ثعلب مشترک: ارزان‌ترین نوع ثعلب است. در این ترکیبات گوارگام یا سایر صمغ‌ها وجود دارد.
• ثعلب معمولی یا شاندونگ یا سی ام سی: این ماده حالت پودری و گرانولی دارد و در صورت هیدراته شدن یک محلول یا ژل چسبناک ایجاد می‌کند و می‌تواند جهت تثبیت کنندگی، تعلیق کنندگی و غلیظ کنندگی در تولید مواد غذایی و به‌ویژه بستنی مورد استفاده قرار گیرد.

• 

  انواع ثعلب

روش تهیه ثعلب

تهیه ثعلب می‌تواند به‌صورت سنتی و دستی برای مصارف کم و صنعتی باشد:

روش دستی:

1. ریشه‌ها و غده‌های گل ارکیده جمع‌آوری می‌شود.(گیاه ثعلب معمولا دو غده زیرزمینی دارد؛ یکی از غده‌ها توخالی و جهت رویش گیاه در سال بعد است و غده دیگر نیز توپر و جهت رشد گیاه است که ماده اصلی ثعلب از این غده به دست می‌آید.)
2. گیاه با آب شسته شده تا خاک، ریشه‌های فرعی و مواد زائد پاک شود.
3. غده‌ها را کمی بخار می‌دهند یا در آب داغ قرار می‌دهند تا از جوانه‌زدن جلوگیری شود و رنگ آن تثبیت شود.
4. به مدت چند روز تا چند هفته خشک می‌شود. در این مرحله باید به‌صورت کامل خشک شود تا از کپک‌زدن جلوگیری شود.
5. غده‌های خشک شده آسیاب می‌شوند و برای یکنواختی محصول نهایی، الک می‌شود.

روش صنعتی:

1. در ابتدا غربالگری اولیه انجام شده تا ریشه‌های ناسالم حذف شوند.
2. به‌صورت مکانیزه شست‌وشو داده می‌شوند.
3. با دستگاه‌های خشک‌کن حرارتی با دمای کنترل‌شده شست‌وشو داده می‌شود.
4. به‌وسیله آسیاب پرسرعت و ریزدانه به پودر تبدیل می‌شود.
5. ناخالصی‌ها با الک جدا می‌شود.
6. در صورت نیاز افزودنی‌های خوراکی مجاز مثل نشاسته یا گوارگام به آن اضافه می‌شود.
7. در شرایط خلأ یا با گاز نیتروژن بسته‌بندی می‌شود.

روش تهیه ثعلب

جدول ارزش غذایی ثعلب

ثعلب حاوی پلی‌ساکاریدهای پیچیده، فیبر، پروتئین گیاهی و برخی مواد معدنی است. جدول ارزش غذایی ثعلب در هر ۱۰۰ گرم به شرح زیر است:گ

ویتامین‌های موجود در ثعلب در هر ۱۰۰ گرم

مواد معدنی موجود در ثعلب در هر ۱۰۰ گرم

فواید و خواص ثعلب

ثعلب در جدول ارزش‌های غذایی حاوی ریزمغذی و درشت‌مغذی است و از گذشته در طب سنتی بکار می‌رفت. در ادامه برخی از خواص آن را بررسی می‌کنیم:

✔️درمان مشکلات گوارشی

ثعلب از مواد موکوس مانندی تشکیل شده که این مواد مخاطی هضم را آسان کرده و برای مشکلاتی نظیر سوزش سر دل، نفخ شکم و سو هاضمه مفید است.. همچنین بهبود حرکت روده‌ها و درمان اسهال به دلیل دارا بودن ترکیبات لعابی مانند از دیگر خواص آن است و برای درمان یبوست و روان‌تر شدن حرکت روده با مصرف عصاره ثعلب به همراه شیر گرم توصیه می‌شود

✔️درمان ریزش مو

ثعلب حاوی ریزمغذی فراوان است و در طب سنتی برای تقویت فولیکول مو و جلوگیری از ریزش مو پیشنهاد شده است.

✔️جوان‌سازی پوست

پودر ثعلب با بازسازی سلول‌های مرده پوست، آن را سفت کرده و با رفع چین‌وچروک به جوان‌سازی و درمان آکنه و جوش کمک می‌کند.

✔️درمان دردهای عصبی

این ماده به‌عنوان تونیک اعصاب شناخته می‌شود و استرس را از بدن کم کرده و به درمان دردهای عصبی کمک می‌کند.

✔️تقویت سیستم ایمنی

خواص ضدمیکروبی ثعلب به تقویت سیستم ایمنی کمک می‌کند و خطر ابتلا به سرماخوردگی را کاهش می‌دهد.

✔️تقویت قوای جنسی

در طب سنتی ثعلب برای درمان ناتوانی جنسی مردان و اختلالات نعوظ پیشنهاد می‌شود.

✔️بهبود علائم فلج عصب چهره‌ای (لقوه)

یکی دیگر از خواص درمانی ثعلب، کمک به بهبود علائم این بیماری است.

✔️درمان عفونت و ورم کلیه و مثانه و دفع سنگ‌ریزه‌های مجاری کلیوی و ادراری

✔️درمان کم‌خونی

به دلیل دارا بودن برخی مواد مغذی، می‌تواند در درمان کم‌خونی و کمبود آهن مؤثر باشد.

✔️کمک به تقویت رشد کودکان

مصرف متعادل آن می‌تواند به رشد کودکان کمک کند.

✔️درمان رعشه یا لرزش بدن (تشنج)

✔️کمک به درمان ترشحات سفید دهانه رحم بانوان

فواید و خواص ثعلب

مضرات ثعلب

ثعلب خواص دارویی زیادی دارد اما مصرف بیش از حد مجاز آن موجب بروز مشکلاتی در بدن می‌شود.

• این ماده قاعدگی آور است و مصرف بیش از اندازه آن در زنان باردار موجب سقط‌جنین می‌شود.

• افراد گرم‌مزاج در صورت مصرف زیاد ثعلب ممکن است باعث ضعف دستگاه گوارش شوند. همچنین مصرف بیش از حد این ماده می‌تواند ضعف سیستم عصبی را نیز به دنبال داشته باشد و ممکن است با مصرف بیش از حد این ماده شاهد بروز مشکلاتی در دهانه معده خود باشید. در نهایت نیز باید بگوییم که مصرف این ماده به گرم مزاجان توصیه نمی‌شود و برای آن‌ها مضر است.

• مصرف بیش از اندازه این محصول موجب آسیب به تارهای صوتی می‌شود و آن را از بین می‌برد.

• گاهی افراد در استفاده پوستی از آن دچار واکنش آلرژیک و حساسیت می‌شوند. همچنین مصرف بیش از حد ثعلب‌های شیمیایی و صنعتی می‌تواند باعث بروز حساسیت در بدن گردد.

• افرادی که به بیماری واریکوسل مبتلا هستند نیز باید در مصرف ثعلب محتاط باشند و از مصرف بیش از اندازه این ماده خودداری کنند. در غیر این صورت ممکن است با مصرف ثعلب بیماری آن‌ها تشدید گردد.

• مصرف ثعلب حتی می‌تواند به تارهای صوتی شما آسیب وارد کند و اگر شما خواننده یا بازیگر باشید این موضوع به شدت در زندگی شما اختلال ایجاد خواهد کرد.

کاربردهای ثعلب

بیشترین کاربرد ثعلب در صنعت غذایی و آشپزی است؛ اما از این ماده در صنایع دارویی و تولید لوازم آرایشی و بهداشتی نیز استفاده می‌شود.

صنایع غذایی

ثعلب نشاسته بالایی دارد و به‌عنوان نوعی غلظت‌دهنده، قوام‌دهنده و پایدارکننده در صنعت غذایی استفاده می‌شود. این ماده کاربرد گسترده‌ای در تولید بستنی دارد و به آن قوام و کشسانی می‌بخشد و از ذوب سریع آن جلوگیری می‌کند. افزودن این ماده به بستنی بافت آن را ضخیم‌تر و سفت‌تر می‌کند. در تهیه نوشیدنی‌هایی مانند شیرموز و محصولات لبنی مانند ماست و شیر استفاده می‌شود. از این پودر به‌عنوان طعم‌دهنده در دسر و پودینگ نیز استفاده می‌شود.

صنایع دارویی

ثعلب با ویژگی‌های منحصربه‌فرد خود در طب سنتی برای تقویت سیستم ایمنی، تقویت قوای جنسی، تقویت سیستم گوارش و تقویت سیستم عصبی استفاده می‌شود. این ماده با داشتن خاصیت قوام دهندگی و ژل کنندگی در پوشش‌دهی داروهای گوارشی استفاده می‌شود تا مخاط دستگاه گوارش را بپوشاند و آن را تسکین دهد. همچنین گاهی به‌عنوان ماده پرکننده در کپسول‌های گیاهی استفاده می‌شود.

صنایع آرایشی و بهداشتی

از ثعلب در صنایع آرایشی و بهداشتی به دلیل خواص لعاب‌دار، نرم‌کننده، ضدالتهاب و مرطوب‌کننده آن استفاده می‌شود. این ماده با خاصیت مرطوب‌کنندگی در تهیه کرم، لوسیون و ماسک صورت استفاده می‌شود. برای تقویت موی سر در فرمول طبیعی مواد ضد ریزش مو کاربرد دارد و به‌عنوان عامل قوام‌دهنده در فرمولاسیون ژل و کرم دیده می‌شود.

کاربردهای ثعلب

طرز استفاده از ثعلب

طرز استفاده از ثعلب بستگی به کاربرد آن دارد.

استفاده دارویی: ثعلب را با شیر یا آب گرم ترکیب کرده و کمی عسل به آن اضافه کنید. سپس خوب هم زده تا ژله‌ای و لعاب‌دار شود.

استفاده خوراکی (بستنی‌سازی): ثعلب را با شکر مخلوط کرده و هم زده سپس به‌آرامی به شیر داغ افزوده. مرتب هم زده تا گلوله نشود. برای طعم آن می‌توانید گلاب یا وانیل به آن اضافه کنید. مخلوط را در فریزر گذاشته تا خنک شود.

استفاده آرایشی (ماسک صورت): ثعلب را با کمی گلاب یا شیر مخلوط کنید تا حالت خمیری بگیرد. به مدت ۱۰-۱۵ دقیقه روی صورت قرار دهید سپس با آب ولرم شست‌وشو داده شود.

نکات نگهداری از ثعلب

• ثعلب بسیار رطوبت را جذب خود می‌کند؛ بنابراین در ظرفی دربسته و کاملاً خشک باید نگه‌داری شود.
• گرما و نور خورشید کیفیت ثعلب را کاهش می‌دهد.
• ثعلب به‌شدت بوگیر است و رایحه‌های اطراف خود را جذب می‌کند. ازاین‌رو از قراردادن آن در کنار مواد عطردار مانند ادویه‌جات خودداری کنید.
• حداکثر زمان مصرف ثعلب پس از آسیاب ۶ ماه است.

مقایسه ثعلب با جایگزین‌های موجود در بازار

ثعلب قوام‌دهنده‌ای است که در بازار گاهی با سایر مواد جایگزین می‌شود.

ژلاتین

از استخراج کلاژن موجود در پوست‌واستخوان حیوانات تولید می‌شود. ژل الاستیک و سفتی را ایجاد می‌کند و تنها در آب داغ حل می‌شود. از این ماده برای ایجاد بافت ژله‌ای در بستنی‌سازی استفاده می‌شود.

آگار

از جلبک دریایی به دست می‌آید. دارای خاصیت ژل کنندگی حتی قوی‌تر از ژلاتین است. حل‌پذیری آن در آب داغ است. در بستنی‌سازی کاربردی ندارد. در برخی محصولات و شیرینی‌ها استفاده می‌شود.

گوارگام

از دانه گوار تولید می‌شود. قوام‌دهنده‌ای قوی است که در آب سرد نیز حل می‌شود. در تولید بستنی می‌تواند برای بهبود بافت بکار رود.

گزانتان گام

از تخمیر باکتری تهیه می‌شود. ژل نرم و پایدار تشکیل می‌دهد. هم در آب سرد و هم آب داغ حل شده و در بستنی‌سازی می‌تواند استفاده شود.

مقایسه ثعلب با جایگزین‌های موجود در بازار

نتیجه‌گیری

ثعلب پودر گیاهی است که از گیاه ارکیده به دست می‌آید. این ماده طبیعی با داشتن ترکیباتی مانند موسیلاژ، گلوکومانان، نشاسته به‌عنوان قوام‌دهنده و پایدارکننده در صنایع غذایی کاربرد دارند، همچنین با داشتن سایر مواد غذایی از گذشته تابه‌حال در طب سنتی و داروها بکار رفته است. با درنظرگرفتن خواص، کاربردها و نکات نگهداری، می‌توان گفت که پودر ثعلب ماده‌ای ارزشمند و قابل‌استفاده در زندگی روزمرهٔ ماست.

FAQ